(advertentie)

Wie zegt ‘Vader des Vaderlands’ denkt aan Willem van Oranje. Dat hoop ik tenminste, want hij deed bijzondere dingen: ons land overeind houden tegenover vreemde overheersing (1533-1584). Ons ‘Vaderland’ verbinden we tegenwoordig ook aan mensen die hele andere dingen doen. We kennen een Theoloog des Vaderlands, een Dichter des Vaderlands, en ook een Denker des Vaderlands. Bij Willem kun je je de eenheid van ons land als volk, natie goed voorstellen. Maar bij die andere ‘titels’ ligt dat wat anders.

Want de meningen over en gevoelens bij ‘ons Vaderland’ lopen sterk uiteen. Wat is vandaag de dag nog die eenheid? Of het beruchte ‘Oranjegevoel’ tijdens de Elfstedentocht of het WK voetbal als je niet van schaatsen of voetbal houdt? Ik las een interview met hoogleraar Irene Stengs, onderzoekster van rituelen en populaire cultuur. Ze is kritisch over termen als ‘wij Nederlanders’, ‘ons Koningshuis’, of ‘de Nederlandse volksaard’. Ze vindt die misleidend omdat wat ermee bedoeld wordt eigenlijk niet bestaat. Tradities en rituelen zijn er wel degelijk, maar ook voortdurend in beweging. En vooral: ze worden niet door iedereen gedeeld.

Een ritueel - zo stelt ze - moet overtuigen, mensen moeten erin kunnen geloven. De coronapandemie veronderstelt een eenheid in de aanpak ervan. Maar het legt juist bloot hoezeer we verschillen in opvattingen over aanpak en in gedrag. En omdat de crisis zo lang aanhoudt nemen emotionaliteit, ongeduld en onvrede toe. Stengs haalt  het voorbeeld aan van het Fieldlab Radio 538-feest; het ging niet door omdat 350.000 mensen een petitie tegen het feest tekenden. Maar er hadden zich wel één miljoen mensen aangemeld voor de tienduizend beschikbare tickets. Haar conclusie: hele grote groepen mensen staan dus in de startblokken om los te gaan terwijl anderen dat absoluut niet willen.  

En nu ligt Koningsdag net achter ons. Een eenheidsdag? Het viel me op hoe ‘we’ ons best deden om dat meteen maar in de dubieuze sfeer te brengen door het de hele dag over de laatste uitkomsten van de populariteitspoll over het Koningshuis te hebben. De iets gedaalde cijfers, de afgebroken reis naar Griekenland, en natuurlijk over de kosten. Maar een poll weerspiegelt de waan van de dag. Want als je onze geschiedenis kent, als je ziet welke nuttige rol er nog steeds is, welke warme sympathie er onder ons leeft dan is er voldoende reden om ons Koningshuis te steunen. De rol van de Koning rond de kabinetsformatie is geschrapt, gaat het zonder hem beter? Of als Mark Rutte een president was geweest? Het instituut kost onze begroting zo’n 8 à 9 miljoen op jaarbasis, maar vergelijk dat eens met één F35-vliegtuig dat zo’n 65 miljoen kost; toch ook iets wat we verantwoord en van waarde achten.    

Terug naar de mensen die ik in het begin noemde. Een theoloog-, dichter- of denker des Vaderlands staat dus zeker niet symbool voor een geforceerde eenheid. Dat kan ook niet. Wat ze wel kunnen is bepaalde waarden versterken, eraan bijdragen dat we over onszelf, onze samenleving nadenken tegen de waan van de dag. Een dichter doet dat met weloverwogen mooie woorden of knap typerende teksten, een denker door dingen te benoemen en te analyseren waarin je jezelf herkent maar dat zelf niet zo helder kon benoemen, of waarvoor je geen oog had. Een theoloog laat ons nadenken over de zin van het leven, maar evengoed over onze belangrijkste betekenis voor elkaar, en over wat we achterlaten voor de generaties na ons. Vaderland als eeuwige bestemming zeg maar.

Ton van Leijen (avanleijen@lijbrandt.nl)